اجتماعى پيدا مىكند . اما بشرى كه روز به روز در فساد غرقه مىشود محال و ممتنع است كه به آزادى اجتماعى برسد . بحثم دربارهء آزادى معنوى همين‌جا خاتمه پيدا مىكند . آزادى اجتماعى عرض كردم آزادى اجتماعى يعنى رهايى از قيود ، محدوديتها ، اختناقها ، سخت‌گيريها و مانع ايجاد كردن‌هايى كه افراد بشر خودشان براى خودشان به وجود مىآورند . اين است كه گفته‌اند با ارزش‌ترين موهبتهاى الهى براى بشر آزادى است ، و حال آنكه واقعاً اين جور نيست ؛ در ميان موهبتها و احتياجات انسان اينچنين نيست كه آزادى از همه با ارزشتر و مادر تمام موهبتهاى ديگر باشد ؛ فرهنگ و عوامل تربيتى كه آنها عوامل مثبت است - و به قول طلاب شرايط اعدادى است - خيلى مهمتر است . امنيت به اندازهء آزادى ارزش دارد . ولى در عين حال من مىخواهم بگويم كسانى كه براى آزادى اين‌همه ارزش قائل شدند حق داشتند ، چرا ؟ براى اينكه يكى از امورى كه ارزش يك چيز را بالا مىبرد كميابى آن است . چون بشر به اين نعمتْ كم رسيده است ، برايش ارزش بسيار زيادى قائل است . اسلام براى اين مسئله فوق‌العاده و عجيب اهميت قائل است . آيه‌اى كه در اول سخنرانيم خواندم مضمونش همين بود . مخاطب ، اهل كتاب است اما نه اينكه خطاب منحصر به اينهاست ، يعنى پيغمبر رسالت خودش را - آنچه كه براى همهء جهان رسالت دارد - به اهل كتاب اين‌جور اعلام كرد : يا اهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا الى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ الّا نَعْبُدَ الَّا اللَّهَ وَ لانُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لايَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعضاً ارْباباً مِنْ دونِ اللَّهِ « 1 » بياييد به طرف يك حقيقتى كه آن حقيقت براى ما و شما متساوى است يعنى حقيقتى نيست كه از ما باشد بگوييم شما به ما بپيونديد يا از شما باشد ما بخواهيم به شما بپيونديم ، يك امرى مربوط به نژاد و قوميت نيست كه بگوييم شما بياييد در ما هضم بشويد يا ما بياييم در شما هضم بشويم ، يك حقيقتى است كه با همهء ما نسبت متساوى دارد ؛ چه ؟ خدا . فقط خدا را پرستش كنيد ، غير خدا نسبت به هرچيز ديگر متمرد و عاصى باشيد و فقط نسبت به خدا و آنچه كه از ناحيهء خداست و امر خدا آن

--> ( 1 ) . آل‌عمران / 64 .